11 красавіка 1945 года адбылося масавае паўстанне вязняў канцэнтрацыйнага лагера Бухенвальд. Яно стала яскравым прыкладам таго, што дух свабоды немагчыма зламаць, нават калі здаецца, што няма ніякай надзеі.
Бухенвальд, як і многія іншыя канцлагеры, быў увасабленнем нялюдскасці і жорсткасці. Ён быў створаны для знішчэння людзей, хто не ўпісваўся ў нацысцкую ідэалогію. Тут панавалі голад, хваробы, катаванні. Але нават у гэтых невыносных умовах людзі знаходзілі ў сабе сілы супраціўляцца.
Канцэнтрацыйныя лагеры сталі адным з самых змрочных сімвалаў Другой сусветнай вайны. Яны масава будаваліся як на тэрыторыі Германіі, так і на акупіраваных ёю землях. Іх мэтай было не толькі знішчэнне, але і запалохванне, падаўленне волі да супраціву і выкарыстанне рабскай працы.
Агульная колькасць гвалтоўна вывезенага насельніцтва ў Германію, Аўстрыю, Чэхію, Францыю і іншыя краіны склала больш за пяць мільёнаў чалавек, у тым ліку каля 400 000 чалавек з Беларусі. Гэтая жахлівая бяда не абмінула і Столінскі раён.
Генадзій Антонавіч Каральчук нарадзіўся 9 студзеня 1931 года ў вёсцы Вугалец. Яго дзяцінства, як і ў многіх яго аднагодкаў, было азмрочана пачаткам Вялікай Айчыннай вайны. Гэтыя гады пакінулі глыбокі след у яго памяці, стаўшы сведчаннем неверагоднай стойкасці і мужнасці простага чалавека перад тварам неймаверных выпрабаванняў.
– У 1944 годзе фашысцкія захопнікі вывезлі мяне з бацькамі і многімі аднавяскоўцамі на прымусовыя работы ў Германію, – успамінае Генадзій Антонавіч. – Дагэтуль добра памятаю дзень ад’езду: як мама збірала рэчы, як мы развітваліся са сваякамі, як ішлі пешшу да пераправы праз раку Прыпяць на Лахву (Лунінецкі раён), як грузілі нас на баржу. Дарэчы, у Германію бацькі ўзялі з сабой не толькі асабістыя рэчы, але і мяшок мукі, які першы час ратаваў нас ад голаду.
Шлях сям’і Каральчук ляжаў у горад Таргелаў, які размешчаны ў паўночнай частцы Германіі. Яны трапілі на завод, дзе выраблялі розныя бляшаныя банкі для кансерваў і інш.
– Тут працавалі больш за сто чалавек, – працягвае Генадзій Антонавіч. – Гэта былі людзі розных узростаў і нацыянальнасцей, але ўсіх нас аб’ядноўвала адна мэта – выжыць. Я хутка асвоіў працу на розных станках. Спачатку на адным, потым на іншым. Нашымі настаўнікамі былі палонныя французы, якія трапілі ў Германію раней за нас. А мама, як і многія іншыя жанчыны, працавала ў агародзе ў гаспадара фабрыкі.
Са слоў Генадзія Антонавіча, кармілі іх дрэнна. Аснову рацыёну складаў суп з бручкі або рэпы. Раз на тыдзень выдавалі паўтара кілаграма хлеба, сто грамаў каўбасы і невялікі кавалачак маргарыну. Асаблівую радасць хлопчыку прыносіла пятніца. Менавіта ў гэты дзень служанка фабрыканта адпраўлялася з каляскай па прадукты ў горад і брала яго з сабой.
– На зваротным шляху, у зацішным месцы, калі заставаліся лішкі каўбасы або хлеба, яна аддавала іх мне, – успамінае мужчына. – Ведаеце, яна ні разу не выдала мяне – толькі смяялася з мяне, калі бачыла, што я з прагнасцю запіхваў у рот гэтыя кавалачкі раскошы.
Ніхто на фабрыцы не звяртаў увагі на тое, што Генадзій, па сутнасці, быў дзіцём. Яго прымушалі працаваць нароўні з дарослымі з сямі раніцы да сямі вечара.
– Часам я настолькі стамляўся, што спецыяльна бегаў у прыбіральню, – кажа мужчына. – Пасяджу там, адпачну і зноў за станок. Гэта вельмі хутка заўважыў наглядчык і так ударыў мяне нагайкай па спіне, што, калі я сапраўды хацеў справіць патрэбу, баяўся нават лішні крок ступіць.
Неўзабаве ўмовы сталі яшчэ больш суровымі.
Калі спыніліся пастаўкі бляхі, мужчын, незалежна ад узросту, адправілі на самую цяжкую работу – валіць лес.
– Аднойчы ў абедзенны перапынак я заснуў і не пачуў свісток майстра, які апавяшчаў пра пачатак працы, – успамінае Генадзій Каральчук. – Ён падскочыў да мяне і стаў моцна біць нагамі. Я хутка падняўся, але ў той момант у душы так узлаваўся на яго, што на нямецкай мове, якой ужо добра валодаў, спытаў, ці ёсць у яго дзеці і ці працуюць яны таксама цяжка?
Вядома, дзеці гэтага мужчыны мелі сапраўднае дзяцінства: гулялі ў цацкі, хадзілі ў школу. І пра такую цяжкую працу нават не ведалі.
– Пасля гэтай кароткай размовы майстар перастаў мяне чапаць, – кажа мужчына. – Відаць, у яго прачнулася сумленне.
Запомніліся майму суразмоўцу і налёты самалётаў.
– Пад канец вайны нашы саюзнікі ўсё часцей бамбілі нас, – распавядае Генадзій Антонавіч. – Мы хаваліся, хто дзе мог. Часам нават падалі паміж радамі бульбы. Заўсёды здзіўляўся, як мама старалася закрыць мяне сабой. Аднойчы я сказаў ёй, што так нас заб’юць дваіх, а калі будзем хавацца паасобку, то, магчыма, хтосьці з нас застанецца ў жывых.
Генадзій Антонавіч успамінае дзень вызвалення, 26 красавіка 1945 года, з асаблівай радасцю. Гэтая дата стала пачаткам новага этапу – шляху дадому, які аказаўся нялёгкім.
– Другога мая мы апынуліся ў размеркавальным пункце, – успамінае мужчына. – Праз два тыдні ўжо былі ў г. Брэсце, а яшчэ тры дні спатрэбілася на тое, каб убачыць родны куточак.
Пасля вяртання Генадзій Каральчук пайшоў у школу (першы клас польскай школы ён яшчэ скончыў да пачатку вайны). Вельмі добра вучыўся, але пасля сямі класаў пайшоў працаваць у мясцовы калгас. Тата Антон пасля Пераможнага Мая пражыў нядоўга. Мабыць, адбілася на яго здароўі цяжкая праца ў Германіі. Мама Ганна пражыла да 70 гадоў побач з адзіным сынам.
– Калі я сустрэў сваю жонку Люмачку (сапраўднае імя – Юстынія), то пачалі будаваць дом побач з бацькоўскім, – кажа Генадзій Антонавіч. – Усё жыццё працавалі ў калгасе. У актыве – шмат медалёў, значкоў, імянных падарункаў за працоўныя заслугі. Нарадзілі трох дачок. Імкнуліся, каб усе дзеці атрымалі вышэйшую адукацыю і знайшлі свой шлях у жыцці. Нажылі велізарнае багацце, якога няма даражэй, – чатырох унукаў і чатырох праўнукаў.
Ужо 10 гадоў Генадзій Антонавіч жыве без сваёй Люмачкі, няма ў жывых і старэйшай дачкі, але мужчына стараецца не сумаваць. Бо ёсць тыя, для каго ён увесь свет, апора і падтрымка. Тры гады таму да яго пераехала з Мінска самая малодшая дачка Вольга і дапамагае спраўляцца з хатнімі справамі. Здароўе, на жаль, усё часцей стала падводзіць мужчыну.
Я ўдзячная Генадзію Антонавічу і яго дачцэ за гэтую кароткую, але такую значную сустрэчу. Яна пакінула пасля сябе не толькі прыемнае ўражанне, але і глыбокае адчуванне таго, што жыццё, нягледзячы на ўсе яго павароты, заўсёды варта таго, каб жыць яго з запалам, з усмешкай і з адкрытым сэрцам.
Вольга ГУСАК
Фота аўтара
